چگونه «فقر» به یک صنعت چند‌هزار میلیاردی تبدیل شد؟

کالبدشکافی مدل درآمدی سایت‌های وام و خرید اقساطی در ایران

در شرایطی که بسیاری از بازارهای سنتی اقتصاد ایران با رکود دست‌وپنجه نرم می‌کنند، صنعت تازه‌ای بی‌سروصدا به یکی از سودآورترین حوزه‌های اقتصادی تبدیل شده است؛ صنعتی که نه بر پایه تولید، بلکه بر پایه «نیاز فوری مردم به پول» شکل گرفته است. سایت‌های وام آنلاین و پلتفرم‌های خرید اقساطی امروز ساختاری ایجاد کرده‌اند که در آن، فشار اقتصادی خانوارها به یک جریان درآمدی پایدار تبدیل شده است.

به گفته دکتر مازیار میر، مشاور عالی کسب‌وکار، مدل اقتصادی این پلتفرم‌ها بر مجموعه‌ای از درآمدهای هم‌زمان استوار است؛ مدلی که سود را از چند مسیر مختلف تأمین می‌کند و همین موضوع آن را به یکی از کم‌ریسک‌ترین و پرسودترین فعالیت‌های اقتصادی تبدیل کرده است.

هفت مسیر درآمدی؛ از سود وام تا تجارت بدهی

بررسی‌ها نشان می‌دهد نخستین و آشکارترین منبع درآمد، سود مستقیم وام‌هاست؛ جایی که قیمت نهایی کالا در فروش اقساطی گاه ده‌ها درصد بیشتر از قیمت نقدی تمام می‌شود. اما ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود. افزایش اولیه قیمت کالا، کارمزدهای متعدد و بعضاً پنهان، هزینه‌های اعتبارسنجی و خدمات، و همچنین جریمه‌های تأخیر، لایه‌های بعدی این چرخه درآمدی را تشکیل می‌دهند.

از سوی دیگر، پلتفرم‌ها تنها از خریداران درآمد کسب نمی‌کنند؛ فروشندگان نیز برای حضور در این بازار پرمخاطب کمیسیون پرداخت می‌کنند. همکاری مشترک با بانک‌ها و مؤسسات مالی نیز باعث می‌شود سرمایه از یک سو و مشتری از سوی دیگر تأمین شده و سود میان بازیگران تقسیم شود. در مرحله‌ای فراتر، حتی بدهی کاربران نیز به دارایی قابل معامله تبدیل شده و میان شرکت‌های مالی خرید و فروش می‌شود؛ نقطه‌ای که نشان می‌دهد «بدهی» خود به یک کالا بدل شده است.

چرا این مدل اقتصادی تا این حد موفق است؟

کارشناسان معتقدند ترکیب «ریسک پایین» و «سود بالا» راز موفقیت این صنعت است. قراردادهای رسمی، دریافت ضمانت و اتصال به نظام بانکی، امنیت سرمایه را برای ارائه‌دهندگان تضمین می‌کند؛ اما در مقابل، مصرف‌کننده در صورت ناتوانی در پرداخت، با فشار مالی سنگینی روبه‌رو می‌شود.

انتخابی که همیشه اختیاری نیست

با وجود هزینه‌های بالا، تقاضا برای وام و خرید اقساطی همچنان رو به افزایش است. دلیل اصلی، شرایط اقتصادی است: تورم مزمن، کاهش قدرت خرید و دشواری دسترسی به تسهیلات کم‌بهره واقعی. در چنین فضایی، بسیاری از خانواده‌ها وام را نه یک انتخاب، بلکه تنها راه حل فوری می‌دانند.

سود واقعی؛ بازی با «زمان»

تحلیل‌ها نشان می‌دهد سود اصلی این سیستم از پول به‌تنهایی به دست نمی‌آید، بلکه از «زمان بازپرداخت» حاصل می‌شود. هرچه دوره اقساط طولانی‌تر باشد، سود نهایی افزایش می‌یابد؛ به بیان ساده، زمان به مهم‌ترین ابزار درآمدی این پلتفرم‌ها تبدیل شده است.

هشدار کارشناسان به مصرف‌کنندگان

متخصصان توصیه می‌کنند پیش از امضای هر قرارداد، سه پرسش کلیدی مطرح شود: مبلغ نهایی پرداختی چقدر است؟ قیمت نقدی واقعی کالا چیست؟ و جریمه تأخیر دقیقاً چگونه محاسبه می‌شود؟ نبود شفافیت در پاسخ‌ها می‌تواند نشانه یک تعهد مالی پرریسک باشد.

پرسشی که بی‌پاسخ مانده است

پلتفرم‌های وام و فروش اقساطی بخشی از واقعیت اقتصاد امروز ایران هستند؛ ساختاری قانونی اما محل بحث، که به اعتقاد برخی کارشناسان همیشه به نفع مصرف‌کننده عمل نمی‌کند. اکنون پرسش جدی اینجاست: در برابر گسترش صنعتی که بر پایه نیاز مالی مردم رشد کرده، نقش قانون‌گذار چیست و چرا نظارت مؤثر و شفاف همچنان محل ابهام باقی مانده است.